Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) có tiềm năng sản xuất nông nghiệp phong phú, từ cây lúa, con cá, con tôm đến cây ăn trái. Năm 1994, để khai thác tốt hơn tiềm năng cây ăn trái, cố Thủ tướng Võ Văn Kiệt đã ký Quyết định thành lập Trung tâm Cây ăn quả Long Định vào đúng ngày sinh nhật Đoàn TNCS Hồ Chí Minh, 26/3/1994. Chỉ ba năm sau khi thành lập, năm 1997, Trung tâm hân hạnh được Cố Thủ tướng về thăm và Ông đã có một quyết định quan trọng cho sự phát triển lâu dài của Trung tâm là đổi tên Trung tâm Cây ăn quả Long Định thành Viện Nghiên cứu Cây ăn quả miền Nam.
Đến nay, qua 16 năm phát triển, Viện Cây ăn quả miền Nam (Viện CAQMN) đã không ngừng nỗ lực vươn lên để có được những đóng góp cho việc phát triển cây ăn trái trong vùng. Viện đã được Bộ Nông nghiệp và PTNT công nhận 18 cây đầu dòng, 3 giống cây ăn quả được công nhận chính thức, 3 giống được công nhận khu vực hóa, 16 biện pháp kỹ thuật được công nhận là tiến bộ kỹ thuật (TBKT), 6 mô hình do Viện làm tư vấn kỹ thuật đã được chứng nhận đạt tiêu chuẩn GlobalGAP. Năm 2004, Viện được Chủ tịch Nước trao Huân chương Lao động hạng Ba.
Bài viết nay nhằm thông tin những kết quả nghiên cứu, chuyển giao TBKT, và đào tạo cán bộ mà chúng tôi đã nỗ lực thực hiện trong 16 năm qua nhằm khai thác tốt hơn những TBKT đã có.
I. TÓM TẮT KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
1. Các tiến bộ về công tác chọn tạo giống cây ăn quả
1.1. Chọn lọc những cây đặc sản bản địa ưu tú làm cây đầu dòng: Qua những Hội thi cây giống tốt được tổ chức rất sớm, bắt đầu từ tháng 4 năm 1996 với Hội thi cây Xoài giống tốt và những năm sau đó với các cây khác, Viện đã chọn những cây đầu dòng ưu tú nhất của Xoài cát Hòa Lộc, Xoài cát Chu, Sầu riêng Chín Hóa, Sầu riêng Ri-6, Bưởi Da xanh, Bưởi Năm roi, Nhãn Xuồng cơm vàng, Vú sữa, Bơ, Cam mật không hạt, Chôm chôm Nhãn, Măng cụt, .v..v…
Trước khi có những Hội thi Cây giống tốt này, các giống Bưởi Da xanh, Sầu riêng Ri-6, Nhãn Xuồng cơm vàng, Chôm chôm Nhãn, Cam Mật không hạt không phổ biến trong sản xuất, vì chưa có tổ chức nào khẳng định là chúng có chất lượng cao. Ngay sau khi tổ chức thi tuyển, chúng tôi báo cáo và được Bộ Nông nghiệp và PTNT công nhận cho phép đưa vào sản xuất 18 cây đầu dòng. Việc khẳng định những cây đầu dòng này đã giúp cho việc nhân giống phục vụ nhu cầu phát triển diện tích cây ăn trái vào những năm cuối thập niên 1990 đi đúng hướng. Để ngày nay, chúng ta không còn nghe sầu riêng bao ăn như những năm trước đây, mà Sầu riêng đã có tên giống hẳn hoi như Sầu riêng Ri-6, Sầu riêng Chín Hóa, và Bưởi Da xanh, Nhãn Xuồng cơm vàng, Chôm chôm Nhãn được khẳng định là những giống bản địa có chất lượng cao, không hề thua kém các giống cùng chủng loại của các nước khác trong khu vực.
1.2. Các tiến bộ về lai tạo giống mới
1.2.1. Tạo ra cây giống cây có múi sạch bệnh
Từ những cây có múi đầu dòng đã bị nhiễm bệnh vàng lá Greening (VLG), bằng công nghệ vi ghép đỉnh sinh trưởng, chúng tôi đã tạo ra những cây có múi sạch bệnh cấp nguyên chủng, S0 đầu tiên (được Bộ Nông nghiệp và PTNT công nhận Quy trình sản xuất cây có múi sạch bệnh là TBKT năm 1999). Đến nay, Viện CAQMN vẫn là nơi duy nhất ở ĐBSCL cung cấp cây giống cây có múi đầu dòng cấp S1 cho các Tỉnh, để các Tỉnh tổ chức nhân ra những cây giống thương phẩm sạch bệnh cấp S2. Đây là sản phẩm về tạo giống sạch bệnh sớm nhất mà Viện đã đóng góp cho sản xuất và hiện nay vẫn còn tiếp tục.
1.2.2. Lai tạo giống mới thanh long ruột đỏ và các giống khác
Viện bắt đầu lai giống thanh long từ năm 1996, để đến năm 2005 giống thanh long ruột đỏ được Bộ Nông nghiệp và PTNT công nhận. Đây là giống được ghi là giống được lai tạo đầu tiên ở Viện CAQMN. Hiện nay, giống này đã phát triển nhiều ở Bình Thuận, Trảng Bom (Đồng Nai), Long An và Tiền Giang.
- Chỉ vài ba năm tới đây, Viện sẽ liên tục cho ra sản xuất những giống mới do các nhà khoa học của Viện lai tạo như: Thanh long ruột trắng có đốm hồng, Đu đủ, Khóm lai giữa Queen và Cayenne có chất lượng cao, giống Nhãn Tiêu da bò có cơm dày hơn hiện nay, Xoài cát Hòa Lộc có vỏ dày hơn giống hiện có, và cả giống ớt, giống đậu bắp, giống dưa leo, giống cà chua F1,….
- Viện cũng đã bắt đầu các chương trình tạo giống với mục tiêu như Thanh long ruột vàng, Nhãn da bò hạt tiêu, Chôm chôm tróc và có chất lượng cao, những giống Cam, Quýt, Bưởi có thịt màu đỏ, và những giống gốc ghép cây có múi mới chống chịu được bệnh thối rễ rất phổ biến hiện nay ở ĐBSCL.
1.2.3. Nhân các giống tốt
- Qui trình nhân giống Dứa bằng phương pháp mới lần đầu được áp dụng hủy đỉnh sinh trưởng và giâm các lá của chồi ngọn đã được Bộ Nông nghiệp và PTNT công nhận là TBKT năm 2004, đã góp phần nhân nhanh giống Dứa Cayenne cho sản xuất.
- Sản xuất cây giống Chuối già nuôi cấy mô sạch bệnh.
- Viện cung cấp cây giống hoa Cúc bằng phương pháp nuôi cấy mô rất được nông dân ở Mỹ Phong, Tiền Giang ưa chuộng.
2. Các tiến bộ về công nghệ sinh học
- Qui trình sản xuất cây có múi sạch bệnh được Bộ Nông nghiệp và PTNT công nhận rất sớm, năm 1999.
- Qui trình giám định bệnh VLG trên cây có múi được Bộ Nông nghiệp và PTNT công nhận là TBKT sớm nhất năm 1999.
- Qui trình giám định nhanh bệnh VLG bằng “Kit bác sĩ nhà vườn”, đây là Kit chẩn đoán nhanh bệnh VLG mà nông dân có thể tự làm, bộ “Kit bác sĩ nhà vườn” đã được Bộ Nông nghiệp và PTNT công nhận là một TBKT năm 2001.
- Qui trình sản xuất cây giống chuối già sạch bệnh bằng phương pháp nuôi cấy mô (năm 2009).
- Qui trình tạo cây có múi tam bội (Bưởi, Quýt Đường), bằng phương pháp nuôi cấy nội nhũ.
3. Các tiến bộ về Bảo vệ thực vật cho cây ăn trái
- Qui trình phòng trừ rầy chổng cánh bằng biện pháp tổng hợp, được Bộ Nông nghiệp và PTNT công nhận năm 1999.
- Qui trình phòng trừ tổng hợp bệnh xì mủ trên cây sầu riêng được công nhận TBKT năm 2002 (qui trình này cũng có thể áp dụng trên cam, quýt, bưởi, ca cao, dừa, tiêu, cao su,.... để phòng trừ bệnh xì mủ thân, thối trái).
- Qui trình phòng trừ ruồi đục quả trên các loại rau, quả bằng chế phẩm SOFRI Protein được Bộ Nông nghiệp và PTNT công nhận năm 2004. Đây là thuốc trừ ruồi đục quả được xem là an toàn cho người tiêu dùng, người sản xuất và thân thiện với môi trường.
- Qui trình hạn chế sự xâm nhập của rầy chổng cánh vào vườn cam quýt bằng cách trồng xen ổi đã được Bộ Nông nghiệp và PTNT công nhận là TBKT năm 2009, và đã được nhiều nước đến học tập như: USDA Florida, Hoa Kỳ (2007), Brazin (năm 2008), và INRA, Pháp, Brazin, Tây Ban Nha (năm 2009), nhiều đoàn Trung Quốc đến thăm vào năm 2009, Đại học Hoa Trung (năm 2010).
Năm 2010, các nhà khoa học thuộc Đại học Florida, Hoa Kỳ đã đăng ký bản quyền “chế phẩm hạn chế sự xâm nhập của rầy chổng cánh vào vườn cây có múi làm từ lá cây ổi”.
- Qui trình phòng trừ kiến tấn công trái Thanh long với chế phẩm sinh học SOFRI trừ kiến được Bộ Nông nghiệp và PTNT công nhận năm 2009.
- Gần đây nhất, là nghiên cứu về hạn chế tái nhiễm bằng cách tránh trồng cây có múi vào thời điểm mà rầy chổng cánh có mật độ thấp nhất trong năm, chúng tôi khuyến cáo trồng cây có múi vào tháng 10, 11, 12, thay vì vào các tháng 6, 7, 8 vào lúc có mưa như trước đây, vì mật số rầy chổng cánh rất thấp vào những tháng mùa khô, so với các tháng mùa mưa.
Biện pháp né rầy, nếu được kết hợp với xịt các loại thuốc trừ sâu lưu dẫn trước khi trồng 5 đến 10 ngày, và sau đó định kỳ áp dụng 2 tháng một lần có tác dụng tốt trong việc giữ cho cây có múi chậm bị tái nhiễm. Kết hợp các biện pháp, chúng tôi đã có thể bảo vệ cây cam sành tiếp tục sạch bệnh đến nay đã được 3 năm, so với lô đối chứng chỉ trồng cây sạch bệnh bị tái nhiễm chỉ trong vòng một năm sau khi trồng.
- Chữa bệnh VLG cho cây có múi: Gần đây nhất, trong Hội nghị quốc tế về bệnh VLG được FFTC- Đài Loan tổ chức tại Viện CAQMN vào cuối năm 2009, GS. Hong Ji Su của Đại học Quốc gia Đài Loan đã chuyển giao công nghệ chích thuốc kháng sinh vào gốc cây có múi mới có triệu chứng bệnh VLG trên 1, 2 cành có thể giúp chữa trị được bệnh VLG. Đây là TBKT mới, đang được Viện thử nghiệm lại.
- Qui trình phòng trừ bệnh thán thư trên Xoài,....
- Qui trình phòng trừ bệnh khô đầu lá (Wilt) trên Dứa dùng các loại nấm ký sinh lên côn trùng truyền bệnh.
4. Các tiến bộ về kỹ thuật trồng cây ăn trái
- Qui trình xử lý ra hoa trên Xoài cát Hòa Lộc, Dứa Cayenne, Măng cụt (cho trái sớm tháng 4), Sầu riêng, và Nhãn Tiêu Huế. Lưu ý không dùng Thiourea để xử lý ra hoa xoài và các loại cây ăn trái khác.
- Qui trình hạn chế rụng trái non trên Xoài cát Hòa Lộc, Nhãn Xuồng cơm vàng.
- Nhằm chọn tạo ra những giống chống chịu với sự biến đổi khí hậu, công việc chọn gốc ghép cây có múi chịu mặn, gốc ghép xoài chịu mặn bắt đầu từ năm 2006, hiện nay đã cho những kết quả ban đầu rất triển vọng như: Bưởi Bồng, Bưởi Đường Hồng, Bưởi Hồng Đường, Bưởi Bung, Sảnh chịu mặn, giống Xoài 13-1 nhập nội từ Do Thái và giống Châu Hạng Võ là những giống gốc ghép xoài chịu mặn khá.
- Là tổ chức tư vấn cho các mô hình Thanh long ở Bình Thuận đạt tiêu chuẩn EUREPGAP, GlobalGAP (2006, 2007, 2008, 2009), mô hình Xoài cát đạt tiêu chuẩn GlobalGAP năm 2008, và mô hình dứa Tiền Giang đạt tiêu chuẩn VietGAP (2009). Đó là những mô hình do Viện làm tư vấn kỹ thuật đạt tiêu chuẩn EUREPGAP, GlobalGAP và VietGAP sớm nhất, được tổ chức CARD - Úc và Bộ Nông nghiệp và PTNT mời các đơn vị nghiên cứu và các tỉnh trong cả nước đến tham quan năm 2008 tại Bình Thuận và năm 2009 tại Viện CAQ miền Nam.
Đến nay, Viện chúng tôi có một đội ngũ đánh giá viên nội bộ (Internal auditing) có thể tập huấn và cấp giấy chứng nhận cho các cá nhân, tổ chức có nhu cầu được chứng nhận đạt tiêu chuẩn GlobalGAP hay VietGAP.
5. Các tiến bộ về công nghệ sau thu hoạch
- Qui trình thu hoạch và bảo quản Xoài cát Hòa Lộc, Thanh long, Dứa, Nhãn Tiêu, Măng cụt, đã được công bố năm 2005.
- Qui trình xử lý trứng, ấu trùng ruồi đục quả trên Thanh long và Xoài cát Hòa Lộc trước khi xuất khẩu bằng hơi nước nóng (vapor heat treatment), đã góp phần đưa trái Thanh long, xoài cát Hòa Lộc đi vào thị trường khó tính gần đây (Mỹ, Nhật).
- Qui trình xử lý làm vàng (degreening) vỏ trái Chuối già, Cam, Quýt, Bưởi.
- Qui trình chế biến tối thiểu (minimal processing) cho trái Khóm, Bưởi, Mít, Xoài xanh, nhằm đáp ứng với xu thế hiện nay của người tiêu dùng.
- Gần đây nhất là qui trình kéo dài thời gian bảo quản trái Thanh long từ dưới 35 ngày lên 60 ngày, chỉ bằng những biện pháp sinh học, không dùng hóa chất (năm 2009).
II. CHUYỂN GIAO TIẾN BỘ KỸ THUẬT
- Cung cấp cây giống cây có múi đầu dòng cấp S1 cho các tỉnh, từ các cây S1 này Trung tâm Giống các tỉnh/vườn ươm tư nhân sẽ sản xuất cây giống thương phẩm cấp S2.
- Bắt đầu với Hội thi trái ngon lần thứ nhất được tổ chức ở Viện tháng 01 năm 1999, từ nhiều năm qua, mỗi năm Viện CAQMN phối hợp với 5 tỉnh Cần Thơ, Vĩnh Long, Bến Tre, Đồng Tháp, Sóc Trăng tổ chức các Hội thi trái ngon. Từ năm 2009, Tp. HCM và tỉnh Trà Vinh mời chúng tôi hỗ trợ các Hội thi trái ngon.
Hội thi trái ngon và ATTP là một cơ hội rất tốt cho nhà vườn vì họ được giao lưu, được học hỏi kinh nghiệm và được chúng tôi đánh giá những trái do họ nỗ lực sản xuất, nếu đạt chúng tôi sẽ cấp giấy chứng nhận, còn nếu chưa đạt thì họ sẽ điều chỉnh lại cách trồng. Qua việc làm này, chúng tôi mong muốn thông tin với nhà vườn là người tiêu dùng rất quan tâm đến an toàn vệ sinh thực phẩm và nhà vườn muốn bán được sản phẩm phải quan tâm đến việc sản xuất ra những trái ngon và an toàn vệ sinh thực phẩm.
- Bệnh viện Cây trồng (Plant Clinic)
Bệnh viện Cây trồng của Viện được thành lập năm 2007. Bệnh viện Cây trồng của chúng tôi nằm trong hệ thống Bệnh viện Cây trồng Quốc tế, mà trụ sở chính đặt tại Viện CABI, Anh. Nếu gặp khó khăn về định danh, chúng tôi có thể liên hệ với họ.
Cũng nằm trong hoạt động của Bệnh viện Cây trồng, chúng tôi cũng đào tạo nhà vườn thành các “Y tá cây trồng”, các y tá cây trồng đã được đào tạo có thể nhận diện một số sâu bệnh chính và biết cách phòng trừ.
- Mô hình trồng xen ổi với cam sành, bưởi
Các mô hình trồng xen ổi với cam sành ở Vĩnh Long, Tiền Giang do dự án JIRCAS (Nhật) và mô hình bưởi xen Ổi do Trung tâm Khuyến nông Khuyến ngư Quốc gia tài trợ kinh phí đã được thực hiện ở Cái Bè, Tiền Giang.
Từ năm 2009, mô hình mẫu trồng ổi xen cam sành ở Tiền Giang, Vĩnh Long, Sóc Trăng, Trà Vinh, Bến Tre do dự án JICA, Nhật tài trợ kinh phí sẽ được thực hiện (2009- 2014).
- Tư vấn xây dựng các mô hình sản xuất đạt các tiêu chuẩn GlobalGAP, VietGAP.
- Viện đang cùng với Viện Chính sách Chiến lược Nông nghiệp và PTNT, Viện KHKT Nông nghiệp miền Nam, Sở Nông nghiệp và PTNT Tp. Hồ Chí Minh xây dựng mô hình nông thôn mới ở Củ Chi, Tp. HCM (2008-2010). Mô hình được nhà vườn ở Trung An, Củ Chi rất hài lòng, được Sở Nông nghiệp Thành phố, huyện Củ Chi, và Tổ hợp tác Trung An đánh giá cao.
- Viện cũng mở nhiều lớp tập huấn bằng nhiều nguồn kinh phí khác nhau, chủ đề các lớp là: sản xuất cây giống, sản xuất theo tiêu chuẩn GlobalGAP, VietGAP, đào tạo đánh giá viên nội bộ cho các tổ chức sản xuất mong muốn đạt GAP, đào tạo nông dân thành những “y tá cây trồng”.
III. ĐÀO TẠO CÁN BỘ TRÊN ĐẠI HỌC Ở VIỆN
Hằng năm, Viện cử cán bộ đi đào tạo trên Đại học trong và ngoài nước, mà chủ yếu là ở các Trường Đại học Nông nghiệp, Đại học Horticulture ở Ấn Độ. Đến nay, Ấn Độ đã giúp đào tạo cho Viện 08 Tiến sỹ, và 32 Thạc sỹ, việc này bắt đầu từ năm 1995 va liên tục cho đến nay.
Bên cạnh sự hỗ trợ về đào tạo trên Đại học của Ấn Độ, qua các dự án hợp tác kỹ thuật với CIRAD của Pháp, với ACIAR và CARD của Úc, với FFTC, Đại học Quốc gia Đài Loan và Đại học Quốc gia Chung Hsing của Đài Loan, với Hort-Research của New Zealand, với JIRCAS và JICA của Nhật, và với SGS (Văn phòng Việt Nam) mà các cán bộ ở Viện đã có điều kiện nâng cao trình độ, và liên tục có các công trình nghiên cứu mới như: tạo ra cây giống cây có múi sạch bệnh cấp nguyên chủng S0 từ những cây đã bị nhiễm bệnh, xử lý trứng và ấu trùng ruồi đục trái thanh long và xoài trước khi xuất khẩu sang các nước khó tính, phòng trừ tổng hợp bệnh xì mủ thân do nấm Phytophthora gây ra trên sầu riêng, phòng trừ ruồi đục quả trên nhiều loại trái cây bằng SOFRI Protein, trồng xen ổi trong vườn cây có múi, và gần đây chúng tôi đi tiên phong trong việc xây dựng các mô hình sản xuất đạt tiêu chuẩn EUREPGAP, GlobalGAP, VietGAP là nhờ sự hỗ trợ kỹ thuật của Hort-Research, New Zealand và của SGS.
Những nghiên cứu rất mới như tạo giống Thanh long có thịt quả màu vàng đang được bắt đầu ở Viện CAQMN dưới sự hỗ trợ kỹ thuật của Viện Nghiên cứu Plant and Food Research, New Zealand, vốn là một Viện có rất nhiều kinh nghiệm về những nghiên cứu tạo màu mới lạ trên trái cây, họ đã tạo ra trái kiwi có thịt quả màu vàng, trái táo Tây (apple) có thịt màu đỏ.
Nhân dịp tổng kết các công trình khoa học, chuyển giao TBKT, và đào tạo cán bộ của Viện trong 16 năm qua, chúng tôi xin được nói lời tri ân đến Chính phủ Ấn Độ đã hỗ trợ việc đào tạo cán bộ trên Đại học với số lượng rất lớn cho Viện.
Chúng tôi xin tri ân cơ quan chủ quản của chúng tôi là Bộ Nông nghiệp và PTNT, đến Bộ Khoa học và Công nghệ, và các tỉnh mà đặc biệt là tỉnh Tiền Giang đã động viên và tạo mọi điều kiện để Viện chúng tôi phát triển trong 16 năm qua.
Tiền Giang, ngày 15 tháng 03 năm 2010
TS.Nguyễn Minh Châu
www.thv.vn
Theo thuonghieugroup.com
Cập nhật: 13/09/2010